Dimitrije Vojnov - Malice recenzija

objavljeno .

BOJAN BAĆA – Malice in Wonderland: The Political Unconscious in American Horror Films of the 1970s (VDM, 2009)

PRIKAZ Dimitrije Vojnov Malice recenzija fotka

Sa nemalim ponosom treba dočekati knjigu Malice in Wonderland: The Political Unconscious in American Horror Films of the 1970s Bojana Baće pošto je reč o kapitalnom izdanju, značajnom u internacionalnim okvirima, a proisteklom iz promišljanja i istraživanja jednog teoretičara koji se pored svoje aktivne akademske karijere može smatrati i učesnikom žanrovske scene na prostoru Srbije i Crne Gore. Dometi naših žanrovskih aktivista poslednjih godina sve su viši, ne samo u kreativnom već i u teorijskom i istoriografskom smislu, i Baća nije prvi koji je uspeo da uvede žanr u akademski milje. Međutim, Baćin rad je jedinstven po tome što je referentan i usklađen sa internacionalnim akademskim standardima što do sada nismo imali na našim prostorima, rekao bih ne samo na nivou promatranja žanra već i u širem kulturološkom diskursu.

Baćina knjiga bazirana je na njegovoj magistarskoj tezi koja promišlja horor iz filozofske i sociološke pozicije. Sveobuhvatnost teorijskih pristupa koje Baća primenjuje u svom radu čini Malice in Wonderland ne samo esencijalnim zahvatom per se već i jednom vrstom teorijskog temelja, svojevrsnog udžbenika koji treba da koriste svi oni koje zanima referentan teorijski okvir za pristupanje ovom žanru. U tom smislu, Baćina knjiga nije samo neizbežna za one koj zanima horor već i za one koje zanima teorija i žele da imaju referentan teorijski vodič kroz bitan segment filmskog izraza kao što je horor žanr.

Ključni zahvat koji čini ovu knjigu izvanrednim teorijskim izvorom jeste vrlo precizan izbor naslova kojima se Baća bavi. Naime, fokus njegove teze čine horor klasici iz sedamdesetih godina prošlog veka. Ovi naslovi čine potentan spoj sa teorijskom sveobuhvatnošću Baćinog postupka iz prostog razloga što su se izborili sa status remek-dela upravo zato jer su žanrovske potencijale horora produbili do krajnje granice. U tom smislu, primena temeljito pripremljenog teorijskog aparata na filmove koji su dosegli sve ono što horor može da bude čini da se svi prethodni i svi potonji horor naslovi, koji su usled produkcionih okolnosti ili autorske impotencije, mahom tek delimično koristili potencijale žanra, mogu tumačiti u svojoj parcijalnosti na osnovu ovde uspostavljenih teorijskih postavki. Rečju, Baća u ovoj knjizi analizira najsloženiju filmsku supstancu i saznanja prikupljena tokom te analize lako se mogu primeniti na jednostavnije primerke.

Nesumnjivo, horor filmovi sedamdesetih su tekst koji se ne može analizirati izvan konteksta ove turbulentne ere koja je ne samo u kinematografskom već i u političkom smislu bila vrlo sadržajna tako da su filmovi bili specifičan učesnik društvenih procesa. Baća postavlja filmove ne samo kao refleksiju društvenih okolnosti već i kao aktivnog učesnika tih procesa, nesumnjivo sposobnog da utiče na javnost i moduse ponašanja. Uspon najznačajnije dekade u hororu koincidira sa usponom Novog Holivuda a Baća ispravno kao rodonačenike uzima Rosemary's Baby Romana Polanskog, Night of the Living Dead George Romera i Targets Petera Bogdanovicha. Od te trojice, paradigmatično, Polanski i Bogdanovich su nastavili rad i postizali potonje uspehe uglavnom izvan žanra. U tom smislu, kad je reč o deset naslova iz sedamdesetih koje Baća tretira, njihovi autori – to su Cronenberg, Craven, Friedkin, Donner, Cohen, Hooper, Kaufman i opet Romero – pre ili kasnije su iskoračili iz okvira horor žanra a većina njih je punu afirmaciju upravo doživela van horora. Takav istorijski razvoj legitimiše Baćin fokus na sedamdesete kao specifičan trenutak za horor izraz.

Ako tome dodamo bitno svojstvo da su od analiziranih autora barem Cronenberg, Friedkin i Kaufman došli do pozicije da snimaju filmove koje definišu teme a ne žanrovski postulati, da rade bez striktnih repertoarskih ograničenja jer proizvođači imaju poverenje da će oni isporučiti zaokružene filmske tretmane konkretnih priča koje ne treba zauzdavati konvencijama žanra, moglo bi se reći da su njihovi rani horor radovi bili jasna najava pristupa filmu koji prevazilazi konvenciju i nudi šire sagledavanje psihologije junaka i društvene formacije u koju je priča smeštena. Upravo iz toga proizilazi i zaključak da je reč o remek-delima žanra, koju Baća vrlo mudro ne iznosi sam, i nikada ne ulazi u čestu klopku vrednovanja filmova već se isključivo bavi analizom što je odlika studioznog teorijskog pristupa. Ipak, iz pozicije kritičara, slobodan sam da primetim kako smatram da je ovo knjiga koja teorijski tumači nesumnjiva remek-dela žanra a u slučaju većine naslova i filma kao umetičke forme u širem smislu.

Važno je istaći da horor žanr nije u dovoljnoj meri analiziran, koliko se čini na prvi pogled. Uprkos tome što smo u dosta navrata susretali teoretičare koji govore o horor filmu, sa posebnim akcentom na psihoanalitička čitanja (uz sve više feminističkih pogleda), u tim diskursima ovi filmovi su mahom korišćeni kao slikoviti primer za objašnjavanje teorijske postavke odnosno tekst horor filma služio je kao fabulacija neke striktno teorijske teze. Baća međutim ne narušava integritet horor filma kao teksta već aplicira teorijske postavke bez ikakve manipulacije, i što je najvažnije ne luta u pravcu sokalovske apologije horora kroz teoriju i vice versa.

Malice in Wonderland konačno, izbegava senzacionalističke uvide u filmsku materiju i pravi istinski naučni korak napred, baziran na naučnom kontinuitetu promišljanja, u teorijskoj obradi horor žanra – korak posle koga ništa neće biti isto i u pravom smislu podiže letvicu kad je reč u standardima u ovom polju.

Baćina knjiga stoga ne samo da zaslužuje punu pažnju već i što skoriji, i rekao bih što skrupulozniji prevod na srpski, pošto je lokalna teorijska misao odavno ostala bez teorijskog repromaterijala. Iako se u knjizi analizira film Brood Davida Cronenberga, na svu sreću ona nema opterećenje toliko prisutno u našoj filmskoj misli a to je da knjige izgledaju kao plodovi čitanja izmaštanog vodiča Shape of Rage dr Hal Raglana ili poseta Institutu za psihoplazmiku Somafree iz tog filma, već se sve vreme drži zdrava distanca i decentnost ozbiljnog naučnog rada.

Isto tako, od najvećeg je značaja da i sam Bojan Baća prepozna inspirativnost vlastitog rada i da iskoristi ovu knjigu kao temelj i odskočnu dasku za dalja teorijska promišljanja žanra. Knjiga je proistekla iz Baćine magistarske teze i ako imamo to u vidu njena sveobuhvatnost deluje još impresivnije pošto je u startu bila omeđena određenim propozicijama. Na stranicama ove studije upisan je DNK jednog snažnog teorijskog organizma koji zaslužuje da se u potpunosti razvije.

Dimitrije Vojnov